Nazi's stonden ooit voor de deur van deze Amsterdamse schatkamer: dit zochten ze

Al negentig jaar verzamelt het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis in Amsterdam-Oost belangrijke archieven van wereldwijde sociale en arbeidersbewegingen. Een schatkamer aan archieven, boeken en foto's: van geheime overheidspapieren over de kraakbeweging tot aan de enige handgeschreven pagina van het Communistisch Manifest ter wereld. "Indrukwekkend, hoewel het handschrift van Marx totaal onleesbaar is." We worden begeleid naar de twee kluizen in het archief, waarin de meeste belangrijke stukken liggen. Zoals die handgeschreven bladzijde van het Communistisch Manifest van Karl Marx, samen met Friedrich Engels de grondlegger van het communisme in Europa. Het is de enige in de hele wereld, benoemd tot Unesco-erfgoed. Oud-directeur Leo Lucassen heeft het een keer mogen zien. "Ik ben niet zo romantisch aangelegd. Het is indrukwekkend, zeker het handschrift van Karl Marx zelf, wat overigens maar weinig mensen in de wereld kunnen lezen. Het is totaal onleesbaar handschrift. Prachtig dat wij dat hier hebben, maar ik ben geen fetisjist." Na zes en een half jaar directeur van het IISG te zijn geweest, zwaait historicus Leo Lucassen af. Hij gaat met pensioen nu in historicus Lily Knibbeler een waardige opvolger is gevonden. Een mooi moment om met beiden een bezoek te brengen aan de grote collectie archieven.  Bijna 6000 archieven, 1 miljoen boeken en tijdschriften en 150.000 tekeningen en prenten. De focus ligt voornamelijk op sociale en arbeidersbewegingen wereldwijd. Onderzoekers kunnen hier stukken opvragen en inzien en er is ook een voor iedereen toegankelijke studiezaal.  Nazi's voor de deur Het instituut opende de deuren in 1935 in een rumoerige politieke tijd. "Het was een tijd waarin Hitler al aan de macht was in Duitsland, Franco in Spanje, Mussolini in Italië en Stalin in Rusland", vertelt Lucassen. "In vier jaar tijd is er enorm veel materiaal uit Rusland, Polen, Duitsland, Spanje, noem maar op, naar Amsterdam gekomen omdat het hier dan een veilige plek zou hebben. Met de nadruk op 'zou', want men realiseerde zich toen niet dat in mei 1940 de Duitsers zouden binnenvallen." Toen dat gebeurde stonden de nazi's al snel voor de deur van het IISG, maar niet om de archieven te vernietigen, aldus Lucassen. "De nazi's waren met name heel geïnteresseerd in de ideologie van de tegenstander. Ze wilden het niet verbranden, maar juist als studiemateriaal hebben. Dan begrijpen ze de Marxisten beter, de grote vijanden. Dat gebeurde op heel hoog niveau, denk aan Hitler en Rosenberg." De stukken werden door heel Europa verspreid. In Berlijn en Frankfurt, en sommige stukken gingen zelfs naar Poolse zoutmijnen. Pas na de oorlog kwam het archief langzaamaan weer terug naar Amsterdam, hoewel een deel nog altijd kwijt is.  Gevoelige informatie  En ook nu is de beveiliging van de archieven - fysiek en digitaal - een topprioriteit. Omdat het vooral gaat om sociale en economische ongelijkheid, kan de collectie gevoelige informatie bevatten. "Zeker omdat daar dan weer namen van activisten instaan die nu nog leven. Bijvoorbeeld van de Hongkongse paraplubeweging. Ja, de Chinese staat zou dat wel willen weten." En dat is de essentie van het instituut, benadrukt nieuwe directeur Lily Knibbeler. "De ontbrekende puzzelstukjes liggen vaak hier. We vinden het superbelangrijk dat niet alleen het verhaal van de macht verteld wordt, maar dat juist ook de marginale groepen, de minderheden, de tegenbewegingen gehoord worden." "Het is dus ook onze verantwoordelijkheid om te garanderen dat opgevraagde stukken niet te herleiden zijn naar bepaalde activisten of hun familie", vult Lucassen aan.  Zowel Lucassen als Knibbeler hebben zorgen over het huidige politieke, maar ook meteorologische klimaat. "Denk aan de democratie. Het archief heeft daar heel veel materiaal voor. Hoe de democratische instellingen zijn opgebouwd en onder welke voorwaarden. Maar globaal staat die democratie onder druk. Het is niet meer vanzelfsprekend dat we hier in het Westen een democratie hebben. Naast klimaatverandering is dat een van de grote zorgen", aldus Lucassen.  Donkere wolken aan de horizon "Dus wij staan ook wel echt voor die meerstemmigheid die eigenlijk de kern van de democratie is", vult Knibbeler aan. Volgens haar zou de politiek er goed aan doen om die meerstemmigheid te faciliteren.  "Optimisme is een plicht", concludeert Lucassen. "Ik heb kleinkinderen. Ik kan me niet veroorloven om heel pessimistisch te zijn. Maar dat er allerlei donkere wolken aan en voorbij de horizon drijven, dat is duidelijk."