Eigenschappen met een x aan het begin zijn er in het Nederlands bijna niet. De enige serieuze kandidaten zijn "xenofiel" (iemand die openstaat voor vreemde culturen en mensen) en "xenofoob" (iemand die daar juist bang of afkerig van is), en die twee worden zelden als gewone karaktertrek gebruikt. Wie een eigenschap met een x zoekt voor een spelletje, een naamgedicht of een sollicitatiebrief, heeft veel meer aan woorden waar een x ín zit: flexibel, expressief, extravert, exact, excentriek, complex, relaxed, extreem en luxueus. Die zijn allemaal gangbaar en bruikbaar. Hieronder lees je waarom de x zo schaars is als beginletter, welke woorden je wél kunt gebruiken en hoe je daar in de praktijk mee omgaat.
Waarom zijn er zo weinig Nederlandse woorden met een x aan het begin?
De x is in het Nederlands een letter voor leenwoorden. Vrijwel alle woorden die ermee beginnen komen uit het Grieks, zoals xylofoon, xenon en xenofobie. Oorspronkelijk Nederlandse woorden gebruiken de klank "ks" en schrijven die ook zo, denk aan "heks" of "eksters". Omdat karaktereigenschappen meestal oude, inheemse bijvoeglijke naamwoorden zijn, komt de x aan het begin daar simpelweg niet voor.
In woordenboeken is de lijst met x-woorden dan ook kort, en het overgrote deel zijn zelfstandige naamwoorden uit de wetenschap. Meer achtergrond over de letter vind je op Wikipedia, en voor de officiële spelling kun je terecht bij de Woordenlijst Nederlandse Taal.
Welke eigenschappen met een x bestaan er wel?
Twee woorden komen in aanmerking, allebei afgeleid van het Griekse "xenos", dat vreemdeling betekent.
- Xenofiel: heeft belangstelling voor en voelt zich aangetrokken tot andere culturen, talen en mensen. Als karaktertrek zou je het kunnen omschrijven als wereldwijs en nieuwsgierig naar het onbekende.
- Xenofoob: is bang voor of afkerig van vreemdelingen en het onbekende. Dit wordt zelden als neutrale eigenschap gebruikt en heeft een duidelijk negatieve lading.
In een spelletje worden beide woorden meestal geaccepteerd, al zal niet iedereen ze kennen. In een sollicitatiebrief of cv zijn ze niet aan te raden: "xenofiel" klinkt gekunsteld en "xenofoob" wil je nooit over jezelf zeggen. Andere woorden die je soms in lijstjes ziet, zoals "xtreem" of "xtra", zijn geen correct Nederlands en tellen dus niet mee.
Welke eigenschappen hebben een x in het woord?
Hier is de keus een stuk ruimer. Veel van deze woorden komen uit het Latijn of Frans en zijn volledig ingeburgerd. Ze zijn bruikbaar in spelletjes waarbij de letter ergens in het woord mag zitten, en een aantal ervan is ook prima geschikt voor een sollicitatie.
- Flexibel: past zich makkelijk aan veranderende omstandigheden aan.
- Expressief: laat gevoelens en gedachten duidelijk zien.
- Extravert: naar buiten gericht, haalt energie uit contact met anderen.
- Exact: precies, nauwkeurig in werk en taalgebruik.
- Excentriek: wijkt bewust af van wat gangbaar is.
- Relaxed: ontspannen, laat zich niet snel opjagen.
- Complex: veelzijdig, niet in één woord te vangen.
- Extreem: gaat graag tot het uiterste, in positieve of negatieve zin.
- Luxueus: houdt van comfort en mooie dingen (eerder een smaak dan een karaktertrek).
- Exuberant: uitbundig, vol energie en enthousiasme.
Voor een spel is het verstandig om vooraf af te spreken of de letter alleen aan het begin mag staan of overal in het woord. Met die laatste regel is de x ineens geen probleem meer.
Hoe gebruik je deze eigenschappen in een sollicitatie?
Bij een sollicitatie gaat het niet om de letter maar om de geloofwaardigheid. Flexibel, exact en extravert zijn eigenschappen die werkgevers herkennen, maar alleen als je ze onderbouwt. Schrijf niet "ik ben flexibel", maar beschrijf een situatie waarin je dat liet zien: een dienst overnemen, een verandering van planning opvangen, een nieuwe taak oppakken zonder morren. Kies twee of drie eigenschappen die echt bij je passen en bij de functie, en laat de rest weg.
Wie hulp zoekt bij het schrijven van een sollicitatiebrief kan terecht bij het UWV. In vacatures in de regio Amsterdam zie je vaak eigenschappen als flexibel, zelfstandig en communicatief terugkomen, en van die drie heeft er dus precies één een x. Dat is meer dan genoeg.
Wat doe je bij een spel of naamgedicht met een x?
Bij Pim Pam Pet of een lettergedicht voor iemand met een x in de naam (Xavier, Alex, Max, Roxanne) is een beetje rekken toegestaan. Gebruik "xenofiel" als je indruk wilt maken, of kies een woord met een x erin en leg uit waarom het bij de persoon past: "Max is exact, extravert en soms een tikje excentriek." Dat leest lekker en klopt taalkundig. Voor jonge kinderen kun je de x ook laten staan voor "extra": extra lief, extra snel, extra grappig.
Twijfel je of een woord bestaat, dan geeft Van Dale snel uitsluitsel. De lijst met x-woorden is kort, en dat maakt de discussie meestal snel beslecht.
Wat is de conclusie over eigenschappen met een x?
Met een x aan het begin heb je in het Nederlands alleen xenofiel en xenofoob, en die zijn eerder curiositeit dan bruikbare karaktertrek. Met een x ergens in het woord heb je ineens een prima lijst: flexibel, expressief, extravert, exact, excentriek, relaxed en exuberant. Voor spelletjes is het een kwestie van vooraf de regels afspreken, en voor een sollicitatie draait het om onderbouwing, niet om de letter. Zo blijft de x een lastige letter, maar zeker geen onmogelijke.