Eigenschappen met een y zijn in het Nederlands eerlijk gezegd bijna niet te vinden. De letter y komt in onze taal vrijwel alleen voor in leenwoorden (yoga, yoghurt, yeti, yucca), en daar zit geen enkel karakterwoord tussen. Wie bij 30 Seconds, Pim-Pam-Pet of een woordspel op een Amsterdams verjaardagsfeestje "een eigenschap met een y" moet noemen, heeft dus drie realistische opties: een Engels leenwoord gebruiken (young, youthful, yummy), een omschrijving maken met een y-leenwoord erin (yogabeoefenend, yoghurtliefhebbend, yolo-ingesteld), of in overleg met je medespelers de ij als y laten gelden, waarmee opeens ijverig, ijdel, ijzig, ijskoud en ijzersterk meedoen. Dat laatste is de meest gebruikte uitweg aan Nederlandse spelletjestafels. Hieronder lees je per optie wat kan, wat echt een leenwoord is en hoe je er in een spel mee wegkomt zonder te vals te spelen.
Waarom bestaan er zo weinig Nederlandse eigenschappen met een y?
De y heeft in het Nederlands een rare positie. In oude spelling werd de lange ij vaak als y geschreven, en in sommige achternamen en plaatsnamen zie je dat nog terug. In moderne woorden komt de y bijna alleen voor in woorden die we uit het Grieks, Engels, Frans of andere talen hebben overgenomen. Denk aan yoga, yoghurt, yen, yeti, yucca, yuppie, yankee en yacht. Het zijn allemaal zelfstandige naamwoorden, geen bijvoeglijke naamwoorden die iets over iemands karakter zeggen.
Karaktereigenschappen zijn in het Nederlands meestal oude, inheemse woorden (vrolijk, eerlijk, driftig, geduldig) of afleidingen daarvan. Die inheemse woordenschat gebruikt simpelweg geen y aan het begin. De officiële Woordenlijst Nederlandse Taal laat dat goed zien: de lijst met woorden op y is kort en bestaat vrijwel volledig uit leenwoorden en eigennamen. Wie dus beweert een "echt Nederlands" karakterwoord met een y te kennen, mag je gerust om bewijs vragen.
Welke Engelse leenwoorden kun je gebruiken?
Als je medespelers leenwoorden accepteren, kom je het verst met Engels. Het zijn geen Nederlandse woorden, maar ze zijn zo bekend dat iedereen ze begrijpt. Let wel: ze zijn Engels, en wie streng is mag ze afkeuren.
- Young: jong, jeugdig. Wordt in het Nederlands vooral in namen en slogans gebruikt.
- Youthful: jeugdig van geest, energiek. Een echte karaktereigenschap, alleen niet in het Nederlands.
- Yummy: lekker, aantrekkelijk. Eerder een smaakoordeel dan een karaktertrek, maar bij een losse spelronde telt het vaak mee.
- Yielding: meegaand, toegeeflijk. Minder bekend, dus leg het even uit.
- Yappy: druk, kletserig, een beetje als een keffend hondje. Informeel Engels.
Als je deze woorden gebruikt, zeg er dan eerlijk bij dat het Engels is. Dat voorkomt discussie achteraf, zeker in een fanatiek gezelschap. Wie wil nagaan of een Engels woord echt bestaat en wat het precies betekent, kan terecht bij het Merriam-Webster woordenboek of de Cambridge Dictionary.
Kun je zelf een eigenschap maken met een y-leenwoord?
Ja, en dat is vaak de leukste oplossing. Het Nederlands plakt graag woorden aan elkaar, en samenstellingen met een Nederlands leenwoord op y zijn gewoon correct gevormd. Je omschrijft dan een eigenschap met behulp van een bestaand y-woord:
- Yogaminded of yogabeoefenend: iemand die rust zoekt en graag op de mat staat.
- Yoghurtliefhebbend: flauw, maar bij Pim-Pam-Pet levert het regelmatig een lach en een punt op.
- Yolo-ingesteld: iemand die leeft volgens "you only live once" en risico's niet schuwt.
- Yuppie-achtig: carrièregericht, modebewust, een beetje op de centen.
- Yeti-achtig: harig en onvindbaar, voor de vriend die nooit op een afspraak verschijnt.
Dit zijn geen woorden die je in een woordenboek vindt, en dat moet je er ook eerlijk bij zeggen. Maar ze volgen de regels van het Nederlands, iedereen begrijpt ze en in de meeste huishoudens worden ze goedgekeurd zolang het hele gezelschap erom moet lachen. Op Onze Taal vind je trouwens uitleg over hoe zulke samenstellingen en afleidingen in het Nederlands worden gevormd, inclusief wanneer je een koppelteken gebruikt.
Mag de ij als y meetellen?
Dit is de echte reddingsboei. De lange ij en de y (ook wel Griekse ij genoemd) zijn officieel twee verschillende letters, maar in de spreektaal noemen veel mensen ze allebei "ij". Daardoor staan in veel gezinnen en vriendengroepen de ij-woorden gewoon onder de Y, zeker bij spellen waarbij je snel moet zijn. Spreek het vooraf af, dan is er geen discussie. Accepteer je de ij, dan heb je opeens een rijke lijst:
- IJverig: hardwerkend, toegewijd. De klassieker.
- IJdel: te veel met het eigen uiterlijk bezig.
- IJzig: koel en afstandelijk in de omgang.
- IJskoud: onverstoorbaar, laat zich nergens door van de wijs brengen.
- IJzersterk: iemand met een sterk karakter of een onverwoestbare conditie.
- IJlhoofdig: warrig, verward (minder gangbaar, maar bestaat).
Let bij het schrijven op de hoofdletter: aan het begin van een zin of in een naam schrijf je IJ met twee hoofdletters, omdat de ij in het Nederlands als één letterteken geldt. De achtergrond daarvan staat uitgebreid beschreven op Wikipedia. Op alfabetische lijstjes en in woordenboeken staan ij-woorden gewoon tussen de i-woorden, dus de spelregel "ij telt als y" is een huisregel, geen taalregel.
Hoe ga je ermee om tijdens 30 Seconds of Pim-Pam-Pet?
Bij Pim-Pam-Pet draai je een letter en moet je binnen een paar seconden een woord uit een categorie noemen. Komt de y voorbij bij "karaktereigenschap", dan heb je weinig tijd om te filosoferen over leenwoorden. Praktische aanpak: spreek vóór het spel af wat geldt. Een veelgebruikte afspraak op Amsterdamse spelletjesavonden is dat de ij bij de y hoort en dat Engelse woorden mogen als iedereen ze kent. Dan heb je direct ijverig of young paraat en loopt het spel door.
Bij 30 Seconds omschrijf je begrippen en is de beginletter minder belangrijk, maar in de variant waarin je zelf woorden moet verzinnen, gelden dezelfde tips. Houd een paar woorden in je hoofd (ijverig, ijdel, ijzig, young, youthful) zodat je niet dichtklapt. En spreek af dat een creatieve samenstelling zoals yolo-ingesteld punten oplevert als de uitleg klopt. Zo blijft het spel eerlijk en wordt het bovendien grappiger.
Waar vind je meer woorden met een y?
Wil je het lijstje uitbreiden, kijk dan vooral naar zelfstandige naamwoorden en woorden uit andere categorieën, want daar is de y wat ruimer vertegenwoordigd. Yoga, yoghurt, yen, yeti, yucca, yuppie, yankee, yack en yell zijn voorbeelden die je in het Van Dale woordenboek terugvindt. Voor eigenschappen blijft het bij de drie routes uit dit artikel: Engelse leenwoorden, zelfgemaakte samenstellingen met een y-woord erin, of de ij-regel. Wie daar eerlijk over is tegen zijn medespelers, heeft bij de volgende spelletjesavond op de Amsterdamse bank geen last meer van de letter y.